Wiek XIX przyniósł fiasko nadziejom Polaków samodzielnego wybicia się na niepodległość. Dla popowstaniowego pokolenia polityków działających pod koniec stulecia oczywistym było, iż z planami odbudowy państwowości należy wyczekać do ukształtowania się pomyślnej koniunktury, a i w wtedy będzie to proces długofalowy i bardzo trudny. Tymczasem sytuacja międzynarodowa zaczęła ewoluować bardzo szybko i już pod koniec pierwszej dekady XX wieku zaborcy stanęli naprzeciwko siebie w dwu antagonistycznych blokach wojskowych.
    Wielka Wojna 1914-18 zrujnowała Europę i podważyła jej światową hegemonię. Ponieważ szala wahała się długo, zarówno Rosja i potem jej zachodni sojusznicy, jak i Niemcy i Austro-Węgry musiały sięgnąć, co zrobiły niechętnie, po kartę polską. Dzięki temu następowała bezustanna jej „licytacja wzwyż”, bowiem każda ze stron przebijała oferty przeciwnika.
    Niezależnie od wybitnie sprzyjających warunków, ostateczny sukces warunkowały działania samych Polaków. Zrządzeniem losu kierowali nimi dwaj politycy o horyzontach mężów stanu – Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Choć reprezentowali antagonistyczne koncepcje: pierwszy z nich wyznając program antyrosyjski preferował utworzenie państwowości polskiej w jakiejkolwiek formie terytorialnej, podczas gdy drugi przepojony obawami przed agresywnym pangermanizmem chciał na początek zjednoczenia terytorialnego wszystkich ziem polskich pod berłem Romanowów, każda z nich, umiejętnie wcielana w życie, odegrała pozytywną rolę. Jeśli w początkowym okresie wojny skuteczniejsza wydawała się polityka demonstracji zbrojnej Piłsudskiego (Legiony), to w końcowym o miejscu i roli Polski w szeregach zwycięskiej koalicji decydować miała dyplomacja Dmowskiego. I dlatego, choć potem drogi ich już w suwerennej Rzeczypospolitej rozeszły się drastycznie, ich dla niej zasługę traktować można z perspektywy tylko łącznie. Obaj zasłużyli na równi na miano Ojców Niepodległości.