Kultura i sztuka 1945-1989

13.05.2019 aktualizacja 05.10.2019

100. rocznica urodzin Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

20.05.1919 Gustaw Herling-Grudziński, 1997 r. Fot. PAP/CAF/J. Mazur Gustaw Herling-Grudziński, 1997 r. Fot. PAP/CAF/J. Mazur

Pisarz urodził się 20 maja 1919 r. w Kielcach w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Moment jego debiutu literackiego podczas studiów na Uniwersytecie Warszawskim zbiegł się z narastającym zagrożeniem ze strony dwóch totalitaryzmów. Wątek oddziaływania tych systemów przewijał się w całej jego twórczości.

Klęska roku 1939 sprawiła, że po raz pierwszy zetknął się z systemem sowieckim. W marcu 1940 r. próbował się przedostać z okupowanego przez sowietów Grodna na Litwę, a następnie do polskiej armii we Francji. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się agentami NKWD. Grudziński został aresztowany i skazany na pięć lat łagru. Trafił do obozu w Jercewie pod Archangielskiem. Swoje doświadczenia zawarł w powieści „Inny świat”, dziś postrzeganej jako jedna z najdoskonalszych analiz funkcjonowania sowieckiego systemu pracy niewolniczej.

„Przekonałem się wielokrotnie, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach i uważam za upiorny nonsens naszych czasów próby sądzenia według uczynków, jakich dopuścili się w warunkach nieludzkich” – podkreślał.

Pół roku po podpisaniu układu Sikorski-Majski podjął głodówkę protestacyjną, domagając się uwolnienia. Dopiero w marcu 1942 r. przyłączył się do armii gen. Władysława Andersa. W czasie bitwy pod Monte Cassino pełnił obowiązki radiotelegrafisty. Otrzymał Order Virtuti Militari.

Po wojnie zdecydował się pozostać na emigracji. Był publicystą tygodnika „Wiadomości”. Współtworzył paryską „Kulturę”. Współpracował z Radiem Wolna Europa.

W 1946 r. zamieszkał we Włoszech. W roku 1952 jego żona Krystyna popełniła samobójstwo. W 1955 r. osiadł na stałe w Neapolu, jego drugą żoną była Lidia, córka włoskiego filozofa Benedetta Crocego. W kolejnych latach wiele pisał o Neapolu i Włoszech. Komentował również sprawy w Polsce. Mimo żelaznej kurtyny utrzymywał kontakty z pisarzami w kraju, m.in. z Marią Dąbrowską.

Za jedno z jego najważniejszych dzieł uznany został prowadzony od 1971 r. do śmierci „Dziennik pisany nocą”. Za wybitne podsumowanie jego refleksji nad historią XX wieku jest uważany zbiór opowiadań „Wieża”.

Przez niemal cały okres PRL jego twórczość była objęta całkowitym zakazem publikacji. Dopiero w 1988 r. władze zezwoliły na wydanie niektórych jego dzieł. Były one jednak znane od końca lat siedemdziesiątych dzięki oficynom drugiego obiegu i przemycanym numerom „Kultury”.

W roku 1998 został odznaczony Orderem Orła Białego.

Zmarł 4 lipca 2000 r. w Neapolu.

Uchwałą Sejmu 2019 r. został ustanowiony Rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Michał Szukała (PAP)

100 lat temu urodził się Gustaw Herling-Grudziński, kronikarz innego świata

Kalendarium

1919 

W Kielcach przychodzi na świat Gustaw Herling-Grudziński, syn spolonizowanych Żydów – Doroty z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Grudzińskiego lub Herlinga. Jest czwartym dzieckiem w rodzinie.

1921

Rodzina Grudzińskich przenosi się z rodzinnego majątku w Skrzelczycach do Kielc.

1932

Umiera matka Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Połowa lat trzydziestych

Gustaw Herling-Grudziński uczęszcza do kieleckiego Gimnazjum im. Mikołaja Reja (współcześnie I LO im. Stefana Żeromskiego).

1937

Rozpoczyna studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W tym czasie zostają wydane jego pierwsze teksty. Na łamach związanych z lewicą piłsudczykowską czasopism studenckich – „Orki na Ugorze” i „Przemian” – publikuje recenzje literackie. W pismach „Pion” i „Ateneum” krytycznie ocenia dzieła Marii Dąbrowskiej i Czesława Miłosza.

1939

We wrześniu nie podlega mobilizacji i wraz z tysiącami innych mężczyzn ewakuuje się do jednostek tworzących się na wschodzie. Po zakończeniu walk powraca do Warszawy. Bierze udział w tworzeniu konspiracyjnej Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej. Pod koniec roku zagrożony aresztowaniem wyjeżdża do Lwowa. Tam znajduje wsparcie Marii Dąbrowskiej.

1940    

Krótko pracuje w teatrze kukiełkowym we włączonym do sowieckiej Białorusi Grodnie. Nawiązuje kontakty z przewodnikami, którzy mają mu pomóc w przedostaniu się na Litwę; okazują się oni agentami NKWD. Po aresztowaniu jest więziony w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie. Zostaje skazany na pięć lat łagru.

1941

Po wyroku zostaje skierowany do położonego w obwodzie archangielskim obozu w Jercewie. Pracuje przy rozładunku i ładowaniu wagonów towarowych.

1942

Na wieść o zawarciu układu Sikorski-Majski zwraca się do władz obozu z żądaniem uwolnienia. Po odmowie rozpoczyna głodówkę protestacyjną. Zostaje zwolniony i dwa miesiące później dociera do polskich oddziałów w Ługowoje.

1942–1943

Wraz z Armią Polską na Wschodzie przechodzi szlak od Kazachstanu, przez Iran, Irak i Egipt.

1943

Umiera ojciec Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

1944

W stopniu podchorążego, pełniąc obowiązki radiotelegrafisty, pisarz walczy pod Monte Cassino. Za udział w bitwie otrzymuje Order Virtuti Militari.

1945

Po zakończeniu wojny, wraz z żoną Krystyną z domu Stojanowską, decyduje o pozostaniu na emigracji. Na krótko zamieszkali w Londynie. W tym czasie ukazuje się jego debiutancka książka „Żywi i umarli”.

1946

Wraz z żoną wyjeżdża do Włoch. Pracuje w rzymskim Instytucie Literackim, później przeniesionym do Maisons-Laffitte pod Paryżem.

1951

W Londynie ukazuje się w przekładzie angielskim Andrzeja Ciołkosza – pt. „A World Apart: a Memoir of the Gulag” – powieść „Inny świat. Zapiski sowieckie”. Edycja zostaje opatrzona wstępem napisanym przez filozofa Bertranda Russella.

1952–1955

Gustaw Herling-Grudziński pracuje dla Radia Wolna Europa w Monachium. 

1953

Samobójstwo popełnia żona Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
W Londynie ukazuje się po polsku powieść „Inny świat. Zapiski sowieckie”.

1955 

Pisarz na stałe przenosi się do Neapolu. Stale publikuje w prasie włoskiej. Poślubia Lidię Croce, córkę jednego z najwybitniejszych filozofów XX wieku, Benedetta Crocego.

1958

Otrzymuje nagrodę pisarską paryskiej „Kultury”.

1960

W paryskim Instytucie Literackim publikuje zbiór opowiadań „Skrzydła ołtarza” zawierający m.in. „Wieżę”.

1973

W Paryżu ukazuje się pierwszy tom powstającego od 1971 r. „Dziennika pisanego nocą”, który autor będzie prowadził do końca życia.

1975

Gustaw Herling-Grudziński podpisuje się pod „Listem 59” – protestem przeciwko zmianom w Konstytucji PRL.

1988

Po raz pierwszy po 1939 r. publikacje pisarza ukazują się w oficjalnym obiegu wydawniczym w Polsce. Dotyczy to m.in. „Innego świata”.

1990 

Gustaw Herling-Grudziński zostaje laureatem literackiej Nagrody Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego.

1998

Zbiór opowiadań „Gorący oddech pustyni” jest nominowany do Nagrody Literackiej Nike.
Pisarz zostaje odznaczony Orderem Orła Białego.

2000

Podczas swojej ostatniej wizyty w Polsce otrzymuje tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W nocy z 4 na 5 lipca w Neapolu Gustaw Herling-Grudziński umiera. Zostaje pochowany na cmentarzu w Poggio Reale.

2005 i 2007    

Pośmiertnie ukazują się dwa ostatnie opowiadania prozaika, odnalezione w jego prywatnym archiwum – „Wędrowiec cmentarny” oraz nieukończone „Wiek biblijny i śmierć”.

Michał Szukała (PAP)
szuk / skp /
 

Postacie

  • Fot. PAP/CAF

    Borowski Tadeusz

    -
  • Jerzy Giedroyc. Fot. PAP/CAF

    Giedroyc Jerzy

    -
  • Witold Gombrowicz. Fot. PAP

    Gombrowicz Witold

    -
  • Zbigniew Herbert. Fot. PAP/CAF/M. Langda

    Herbert Zbigniew

    -
  • Gustaw Herling-Grudziński. Fot. PAP/G. Rogiński

    Herling-Grudziński G.

    -
  • Zofia Kossak-Szczucka. Fot. PAP/CAF

    Kossak-Szczucka Zofia

    -
  • Józef Mackiewicz. Fot. NAC

    Mackiewicz Józef

    -
  • Czesław Miłosz. Fot. PAP/CAF/J. Undro

    Miłosz Czesław

    -
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL