Epoka nowożytna

17.06.2019

Stanisław August Poniatowski

Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym. Źródło: Wikimedia Commons Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym. Źródło: Wikimedia Commons

Stanisław August Poniatowski – ostatni król Polski. Jednym z jego największych osiągnięć było zwołanie Sejmu Czteroletniego i uchwalenie 3 maja 1791 r.  pierwszej w Europie konstytucji. Przez jednych Poniatowski jest obarczany odpowiedzialnością za rozbiory i utratę suwerenności, przez innych natomiast uznawany za władcę bezskutecznie walczącego o reformy i ofiarę sytuacji politycznej. 

Stanisław August Poniatowski herbu Ciołek urodził się 17 stycznia 1732 r. w Wołczynie, na terenie dzisiejszej Białorusi. Był synem kasztelana krakowskiego Stanisława Poniatowskiego oraz Konstancji z Czartoryskich. Otrzymał wszechstronne wykształcenie – oprócz edukacji domowej m.in. w konwikcie księży teatynów. Odbył również podróż po Europie, odwiedzając m.in. Wielką Brytanię, Holandię i Francję.

W 1755 r. Poniatowskiemu zaproponowano posadę sekretarza ambasadora Anglii w Sankt Petersburgu, a następnie pełnił tam funkcję posła saskiego. W tym czasie miał romans z żoną przyszłego cara, Katarzyną II, z którą prawdopodobnie miał córkę. To dzięki protekcji carycy oraz wsparciu rodziny Czartoryskich 7 września 1764 r. szlachta zgromadzona na elekcji wybrała na króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego.

W początkach swojego panowania, w ramach próby przeprowadzania reform, utworzył ograniczoną formę rządu tzw. konferencję króla z ministrami i kancelarię królewską zwaną gabinetem. Zaprowadził również zmiany w armii – m.in. miejsce kawalerii zajęła piechota. Utworzył także komisję menniczą oraz Komisje Dobrego Porządku, które miały na celu  uporządkowanie spraw finansowych miast. W 1765 r. założył Szkołę Rycerską oraz współtworzył tygodnik „Monitor”.
Koncepcje reformatorskie króla skłoniły Katarzynę II do działań zapobiegawczych. Mikołaj Repnin, ambasador Rosji w Polsce, wykorzystując potwierdzenie przez Sejm uprzywilejowanej pozycji Kościoła katolickiego poparł antykrólewskie konfederacje różnowierców, a także konfederacje szlachty w obronie katolików i wolności skierowane przeciwko reformom.

W 1768 r. Polska podpisała z Rosją traktat o wieczystej przyjaźni, w którym Katarzyna była gwarantem niezmienności granic i ustroju Rzeczpospolitej. W tym samym roku na sejmie zatwierdzono tzw. prawa kardynalne gwarantujące swobody szlacheckie, m.in. liberum veto. W odpowiedzi na te działania i w obronie suwerenności Polski w Barze zawiązano konfederację, która została zdławiona w 1772 r. przy pomocy wojsk carskich.

W tym samym roku miał miejsce I rozbiór Polski. Traktat rozbiorowy został zatwierdzony na sejmie zwołanym pod rosyjską presją, podczas którego królowi udało się jednak utworzyć Radę Nieustającą, Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych i Komisję Edukacji Narodowej.

Mimo ograniczenia władzy król zabiegał o poprawę sytuacji gospodarczej oraz rozwój kultury Rzeczpospolitej. W tym czasie powstało wiele manufaktur sukienniczych i włókienniczych, młynów, cegielni, hut szkła, garbarni, browarów, fabryk mebli i broni. Król sprawował również mecenat nad kulturą i sztuką, zapraszał ich przedstawicieli m.in. na słynne obiady czwartkowe. Poprzez wzniesienie nowego gmachu biblioteki królewskiej przyczynił się także do rozbudowy Zamku Królewskiego.

Jednym z największych osiągnięć króla było zwołanie Sejmu Czteroletniego oraz uchwalenie 3 maja 1791 r. pierwszej w Europie konstytucji, która znosiła liberum veto i wolną elekcję oraz wprowadzała szereg reform politycznych. W odpowiedzi na ten ruch do Rzeczpospolitej wkroczyła armia rosyjska, a szlachta w obronie swobód zawiązała w Targowicy konfederację. Przystąpił do niej również król, który liczył na zachowanie części zmian wprowadzanych przez konstytucję.

W 1793 r. w Petersburgu Rosja i Prusy dokonały II rozbioru Polski, który został zatwierdzony przez sejm zwołany kilka miesięcy później w Grodnie. Jego posłowie w większości zostali jednak przekupieni lub zastraszeni.

W następnym roku w obronie niepodległości Rzeczpospolitej wybuchło powstanie kościuszkowskie. Stanisław August co prawda poparł ten zryw, jednak nie wierzył w jego powodzenie. Tuż po jego upadku, w 1795 r., nastąpił III rozbiór Polski, w którym Rosja, Prusy i Austria podzieliły między siebie resztę ziem polskich.

Po klęsce Powstania Kościuszkowskiego Stanisław August Poniatowski opuścił Warszawę; w asyście dragonów rosyjskich udał się do Grodna, gdzie nadzór nad nim sprawował jeden z rosyjskich generałów. 

Król abdykował 25 listopada 1795 r. Otrzymał od carycy stałą pensję, po jej śmierci mógł zamieszkać w Pałacu Marmurowym w Petersburgu. Stanisław August Poniatowski zmarł 12 lutego 1798 r. w Petersburgu, prawdopodobnie na udar mózgu. Spoczął w tamtejszym kościele św. Katarzyny.

W 1938 r. szczątki króla zostały przekazane Polakom przez władze ZSRS. Wówczas Polacy złożyli je w Wołczynie, miejscu narodzin króla. W czasie wojny grobowiec został splądrowany przez Armię Czerwoną i w takim stanie przetrwał do 1988 r., kiedy po wizycie konserwatorów z Grodna, szczątki władcy ponownie przekazano stronie polskiej. Wystawiono je w Pałacu na Wodzie w Łazienkach Królewskim, a następnie trafiły na Zamek Królewski. W 1995 r. szczątki ostatniego polskiego króla pochowano w krypcie archikatedry św. Jana.

Postacie alfabetycznie

Postacie

  • Jan Matejko, Stefan Batory. Źródło: Wikimedia Commons

    Batory Stefan

    -
  • Jan II Kazimierz Waza - aut. Jan Feliks Piwarski. Źródło: BN Polona

    Jan II Kazimierz Waza Jan II Kazimierz Waza

    -
  • Jan Matejko, Jan Olbracht. Źródło: Wikimedia Commons

    Jan Olbracht Jan Olbracht

    -
  • Portret Mikołaja Kopernika z 1597 r. - Jan Teodor de Bry. Fot. PAP/J. Morek

    Kopernik Mikołaj

    -
  • Tadeusz Kościuszko. Fot. PAP/Reprodukcja

    Kościuszko Tadeusz

    -
  • Michał Korybut Wiśniowiecki - aut. Benoit Farjat. Źródło: BN Polona

    Michał Korybut Wiśniowiecki Michał Korybut Wiśniowiecki

    -
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL